Khôn là quẻ thứ tám — quẻ cuối — trong bát quái tiên thiên, ba vạch âm thuần tuý — 'Khôn lục đoạn', sáu đoạn đứt. Đối lập tuyệt đối với Càn: Càn là trời thì Khôn là đất, Càn chủ sáng tạo thì Khôn chủ thành tựu, Càn đức Kiện thì Khôn đức Thuận. Không có Khôn, mọi ý tưởng của Càn chỉ là hơi; đất mới là chỗ vạn vật thành hình. Bài này trình bày trọn hệ tượng của Khôn và vì sao đức Thuận là sức mạnh chứ không phải sự yếu thế.
Hình tượng và vị trí của quẻ Khôn
Khôn gồm ba hào âm — sáu đoạn vạch đứt. Không một vạch dương: khí âm chí thuần, mềm, rộng, chở đựng. Tượng là Đất: đất bằng phẳng vô biên, không chọn lọc, vật gì rơi xuống cũng nhận, hạt gì gieo xuống cũng nuôi. Chu Dịch viết: 'Địa thế Khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật' — thế đất dày rộng, người quân tử noi theo mà lấy đức dày chở vạn vật.
Trong bát quái tiên thiên, Khôn ở phương Bắc; trong hậu thiên, Khôn ở Tây Nam, ngũ hành thổ, giao giữa hè và thu, tháng sáu và tháng bảy âm lịch, giờ Mùi và giờ Thân. Số tiên thiên của Khôn là 8, số hậu thiên là 2. Dựng quẻ gặp số 8, hoặc số chia hết cho 8, là lấy Khôn.
Về gia đình, Khôn là mẹ, là người phụ nữ chủ nhà. Về âm dương, Khôn là lão âm, đứng đầu nhóm bốn quẻ âm Khôn, Tốn, Ly, Đoài. Càn — Khôn là cặp cha mẹ sinh ra sáu quẻ con, nên hai quẻ này gọi là 'môn hộ của Dịch': hiểu Càn Khôn là hiểu nửa Kinh Dịch.
Bảng tượng của Khôn: người, vật, thân thể, sự việc
Về người: Khôn là mẹ, bà già, người phụ nữ lớn tuổi, dân chúng, đám đông, người nông dân, người hầu, người keo kiệt, người tính nhu thuận, người ít nói làm nhiều. Trong tổ chức, Khôn là cơ sở, là quần chúng, là bộ phận vận hành âm thầm đỡ toàn bộ hệ thống.
Về vật: Khôn là đất, ruộng, thành quách, nhà thấp, xe tải (chở nặng), vải vóc, quần áo, chăn màn, nồi niêu, đồ gốm, bao bì, thóc lúa, ngũ cốc, đồ vuông, đồ rẻ tiền dùng chung, sách vở nhiều (vì văn chương thuộc Khôn theo một số truyền thống). Về loài vật: Khôn là bò cái (tẫn ngưu), ngựa cái, dê, gia súc hiền, côn trùng sống đất. Về thực vật: lúa, khoai, cây ngả mình theo đất.
Về thân thể: Khôn là bụng, dạ dày, lá lách, cơ bắp, da — những phần 'chở đựng' của thân. Bệnh Khôn: bệnh bụng, tiêu hoá, tỳ vị hư nhược, tích trữ (béo, phù), bệnh đám đông truyền nhiễm. Về màu: vàng đất, nâu, đen vàng. Về vị: ngọt. Về sự việc: việc đám đông, nông nghiệp, đất đai, kho chứa, vận tải, dệt may, việc thu về, việc cần nhiều người, tính 'chậm mà nhiều' — tích luỹ.
Đức của Khôn: Thuận và sức mạnh của đất
Thoán từ quẻ Thuần Khôn: 'Khôn, nguyên hanh, lợi tẫn mã chi trinh' — Khôn hanh thông từ gốc, lợi giữ chính như ngựa cái. Ngựa cái chạy đất mênh mông mà không lạc, vì nó thuận theo mà bền. Đức Thuận của Khôn không phải ngoan ngoãn yếu ớt: đất thuận trời mà sinh thành vạn vật — cái mạnh của Khôn là mạnh theo kiểu nhận, đỡ, nuôi, chứ không phải đẩy.
Khôn cũng có ranh giới rõ ràng. Hào đầu của Thuần Khôn: 'Lý sương, kiên băng chí' — đạp sương thì biết băng cứng sắp đến. Đất mềm thế mà khi âm tích đủ thì thành băng cứng; người nhu thuận đến cùng mà bị đẩy đến cùng thì phản ngược — 'Long chiến vu dã' ở hào sáu. Dịch dạy: đức Thuận phải có 'kiên' — cảnh giác sớm từ dấu hiệu nhỏ, đừng để cái âm tích luỹ thành tai.
Trong ứng dụng luận quẻ, Khôn vượng là quần chúng ủng hộ, nguồn lực dày, việc chậm mà chắc, tài lộc kiểu tích luỹ. Khôn suy bị khắc là mất lòng dân, hao tổn kho, đất đai lỗi, người nhà (mẹ, vợ lớn tuổi) yếu. Khôn mà quá vượng cũng hại: âm thịnh dương suy, việc trì trệ, người thụ động chờ đợi.
Ứng dụng quẻ Khôn khi luận quẻ và trong phong thuỷ
Trong luận quẻ, Khôn làm dụng thần thì việc thành nhờ đám đông, nhờ vốn liếng tích luỹ, nhờ sự kiên nhẫn — không thành nhờ một quyết định táo bạo. Hỏi hợp tác gặp Khôn thì đối tác là người nhu thuận hoặc là 'số đông'. Hỏi thời gian ứng ngày giờ Mùi Thân, tháng sáu — bảy; phương ứng Tây Nam. Hỏi bệnh, chú ý dạ dày, tỳ, ăn uống.
Trong phong thuỷ, cung Tây Nam là cung Khôn — ngôi của người mẹ, người vợ chủ nhà, của hôn nhân — gia đạo. Nhà khuyết góc Tây Nam thì người phụ nữ trụ cột yếu thế, vợ chồng khó hoà, nhà thiếu 'đức chở đựng' — dễ tích nợ thay vì tích của. Bổ khuyết bằng gốm sứ, đá thạch anh vàng — tím, đôi uyên ương, ánh sáng vàng ấm, tủ kệ vuông vức chắc chắn. Càn — Khôn, Tây Bắc — Tây Nam là trục vợ chồng của ngôi nhà: hai góc này đầy đủ thì gia đạo an, thiếu một là nhà mất cân bằng âm dương.
Bài học tu thân từ Khôn: đức dày mới chở được vật lớn. Muốn gánh việc lớn, trước hết tập nhận, tập đỡ, tập nuôi những điều nhỏ không oán. Đất không bao giờ tranh công với hoa — thế mà cả mùa xuân đều là của đất.