Mở đầu loạt Tượng Đơn Quái là Càn — quẻ đứng đầu bát quái tiên thiên, số 1, thuần dương, tượng là Trời. Ba vạch liền nhau không một kẽ hở đã chứa toàn bộ triết lý về khí kiện cường, sự sáng tạo và ngôi chủ của vạn vật. Muốn đọc được sáu mươi tư quẻ trùng, trước hết phải đọc thật sâu tám quẻ đơn; và muốn đọc tám quẻ đơn, phải bắt đầu từ Càn. Bài này trình bày đầy đủ tượng của quẻ Càn và nguyên tắc then chốt của phép tổng hợp tượng: càn nhiều càn tốt — tượng lấy càng đầy, luận càng chuẩn.
Hình tượng và vị trí của quẻ Càn
Quẻ Càn gồm ba hào dương chồng lên nhau — vạch liền, vạch liền, vạch liền — gọi là 'Càn tam liên'. Không có bất kỳ vạch đứt nào, nghĩa là khí dương chí thuần, không tạp, không khuyết. Người xưa lấy tượng là Trời: trời bao la vô biên, vận hành không ngừng, không chỗ nào thiếu, không lúc nào dừng. Chu Dịch viết: 'Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức' — Trời vận hành mạnh mẽ, người quân tử noi theo mà tự mình không ngừng cố gắng.
Trong bát quái tiên thiên, Càn đứng ở phương Nam, ngôi cao nhất; trong bát quái hậu thiên dùng cho ứng dụng, Càn thuộc phương Tây Bắc, ngũ hành kim, mùa giao giữa thu và đông, tháng mười âm lịch. Số tiên thiên của Càn là 1, số hậu thiên là 6. Khi dựng quẻ bằng số, số 1, số 9 hay số chia 8 dư 1 đều quy về Càn.
Về thời gian, Càn ứng với giờ Tuất và giờ Hợi — hai cung địa chi nằm trong phương vị Tây Bắc của Càn hậu thiên. Về âm dương, Càn là lão dương, dương cực, đứng đầu nhóm bốn quẻ dương gồm Càn, Chấn, Khảm, Cấn.
Bảng tượng của Càn: người, vật, thân thể, sự việc
Về người: Càn là cha, là người đứng đầu gia đình, vua, thủ trưởng, lãnh đạo, người già, người có quyền thế, danh nhân. Trong một công ty, Càn là người quyết định cuối cùng; trong nhà, Càn là trụ cột.
Về vật: Càn là vàng, ngọc, đá quý, kim loại cứng, đồ tròn, mũ, vương miện, gương, đồng hồ, xe sang, máy bay, đồ cổ quý giá, trái cây cứng vỏ. Về loài vật: Càn là ngựa — con vật chạy không ngừng nghỉ, đúng đức kiện; mở rộng ra là thiên mã, sư tử, voi, những loài oai vũ.
Về thân thể: Càn là đầu, xương, phổi, đại tràng — những bộ phận thuộc kim và ngôi cao nhất của thân. Về bệnh tật: bệnh đầu, bệnh xương cốt, bệnh phổi. Về màu sắc: trắng, vàng kim, màu ánh kim. Về vị: cay. Về tính chất sự việc: việc lớn, việc liên quan quyền lực, danh dự, chính quyền, cơ quan lớn, pháp luật, người lớn tuổi, những thứ cứng, tròn, quý.
Tất cả các tượng ấy không phải liệt kê rời rạc mà cùng phát sinh từ một gốc: chí dương, cứng, tròn, quý, ở trên, chủ động. Nắm được gốc thì gặp vật chưa từng có trong sách — chẳng hạn điện thoại đời mới hay tên lửa — vẫn phán được thuộc Càn hay không.
Đức của Càn: Kiện — sức mạnh vận hành không dừng
Đức của Càn là Kiện — mạnh mẽ, bền bỉ, không ngừng nghỉ. Kiện không phải cứng nhắc. Trời vận hành mạnh mà tuần hoàn, xuân hạ thu đông đi rồi lại về, nên đức Kiện bao hàm cả sự bền chí lẫn nhịp điệu. Người mang khí Càn đúng là người làm việc không biết mệt, giữ lời hứa, đứng đầu mà gương mẫu.
Quẻ Thuần Càn có sáu hào dùng hình tượng rồng để nói về sáu bậc của đức Kiện: tiềm long vật dụng (rồng ẩn chưa dùng), hiện long tại điền (rồng hiện nơi ruộng), quân tử chung nhật càn càn (cả ngày gắng không ngừng), hoặc dược tại uyên (nhảy lên từ vực sâu), phi long tại thiên (rồng bay trên trời), khách long hữu hối (rồng quá cao tất có hối). Sáu bậc ấy là bài học ứng dụng: khí Càn mạnh nhưng phải đúng thời, đúng vị; khi còn kém thì ẩn tu, khi đủ thì xuất, khi lên cực đỉnh thì biết thu — nếu không, 'khách long hữu hối'.
Trong thực hành xem quẻ, hàm ý này rất thực dụng: được quẻ có Càn vượng thì việc có sức đẩy lớn, gặp thời, quý nhân là người lớn; nhưng nếu Càn quá vượng mà bị khắc hoặc ở hào sáu, thì việc dễ đổ vì chủ quan, kiêu ngạo, đi quá giới hạn.
Nguyên tắc 'càn nhiều càn tốt' trong tổng hợp tượng quái
Khi lập một quẻ trùng, mỗi quẻ đơn đều có hàng chục tượng. Câu hỏi thực hành là: chọn tượng nào? Pháp môn Mai Hoa dạy: phải tổng hợp tượng — lấy thật nhiều tượng của các quẻ trong bàn (quẻ chính, hỗ quẻ, biến quẻ), đối chiếu với câu hỏi, rồi lọc ra tượng ứng nhất. Dân gian truyền miệng tắt gọn: 'càn nhiều càn tốt' — tượng thu thập càng đầy đủ, sự luận càng sát.
Ví dụ hỏi về một cơ hội làm ăn, quẻ có Càn làm dụng thần: phải liệt kê hết — Càn là người lớn, là tiền bạc quý, là cơ quan lớn, là phương Tây Bắc, là tháng Tuất Hợi, là vật tròn cứng bằng kim loại. Rồi nhìn hoàn cảnh thực: nếu đang đàm phán với một tập đoàn, tượng 'cơ quan lớn' ứng; nếu hỏi thời gian ký kết, tượng 'giờ Tuất Hợi, tháng chạp' ứng. Thiếu một tầng tượng là thiếu một đường đọc.
Đây cũng là lý do tám bài tượng đơn quái trong chuyên mục này được viết thật đầy: mỗi quẻ là một kho tượng, và người học Dịch thuộc càng nhiều tượng thì lúc lâm quẻ càng ít bị bí. Học Dịch không khó ở phép tính, mà khó ở vốn tượng — vốn ấy chỉ có được bằng đọc, nhớ và đối chiếu thực tế từng ngày.
Ứng dụng khí Càn trong phong thuỷ và đời sống
Trong phong thuỷ nhà ở, cung Tây Bắc là cung Càn — ngôi của người cha, của chủ nhà, của quý nhân. Nhà khuyết góc Tây Bắc thì người đàn ông trụ cột dễ yếu thế, công việc thiếu người nâng đỡ. Bổ khuyết bằng vật liệu kim, màu trắng — ánh kim, hình tròn, hoặc treo tranh núi lớn, tượng ngựa là cách dân gian thường dùng để tăng khí Càn.
Trong đời sống tu thân, Càn dạy hai điều tưởng mâu thuẫn mà thành một: hãy mạnh mẽ không ngừng như trời vận hành, và hãy biết khiêm ở đúng lúc để không thành khách long. Người làm lãnh đạo học Càn được bài học lớn nhất: quyền lực đến từ sự không ngừng tự hoàn thiện, không đến từ ngôi vị; mà một khi đã ở đỉnh, đức quý hơn cả là biết nhường nhịp cho vận hành tiếp tục.