Tốn là quẻ thứ năm trong bát quái tiên thiên, hình tượng một vạch âm nằm dưới hai vạch dương — 'Tốn hạ đoạn', khuyết ở gốc. Tượng của Tốn là Gió và là Cây: gió không hình mà vào được mọi kẽ, cây từ rễ mềm mà lớn dần vững bền. Đức của Tốn là Nhập — đi vào, thấm vào, thuận theo mà đạt mục đích. Trong bát quái, nếu Chấn là tiếng nổ thì Tốn là hơi thở; Chấn mở bằng lực, Tốn mở bằng sự thấm.
Hình tượng và vị trí của quẻ Tốn
Tốn có cấu trúc âm — dương — dương: một vạch đứt ở dưới, hai vạch liền ở trên. Vạch âm nằm gốc là 'kẽ hở bên dưới' — tượng của gió luồn vào từ kẽ đất, của rễ cây len vào đất, của sự thuận theo mềm mại bên trong một thể mạnh bên ngoài. Người xưa lấy hai tượng chính: Phong (gió) và Mộc (cây) — vì thế có sách gọi 'Tốn vi phong, vi mộc'.
Trong bát quái tiên thiên, Tốn ở phương Tây Nam; trong hậu thiên, Tốn ở Đông Nam, ngũ hành mộc, giao giữa xuân và hạ, tháng ba và tháng tư âm lịch, giờ Thìn và giờ Tỵ. Số tiên thiên của Tốn là 5, số hậu thiên là 4. Dựng quẻ gặp số 5 hoặc chia 8 dư 5 là lấy Tốn.
Về gia đình, Tốn là con gái trưởng (trưởng nữ). Về âm dương, Tốn thuộc nhóm bốn quẻ âm Khôn, Tốn, Ly, Đoài — âm ở ngôi dưới, tượng sự mở lời, khởi thấm từ bên dưới lên.
Bảng tượng của Tốn: người, vật, thân thể, sự việc
Về người: Tốn là con gái trưởng, người phụ nữ lớn tuổi trong nhà, thầy tu, người tu hành, người làm nghề gỗ, thợ mộc, thương nhân buôn bán xa, người hay lui tới, người tính hay do dự, người rộng trán, người có danh thơm (vì hương lan theo gió).
Về vật: Tốn là gió, cây cối, gỗ, đồ mộc, giường (gỗ dài), dây thừng, chỉ, quạt, phong cầm, đàn, đồ dài mảnh, thuyền, hàng vải, mùi hương, hoa thơm, trà, dược liệu thân cỏ. Về loài vật: Tốn là gà, chim, ong bướm, rắn trườn (loài dài), cá dài — những loài bay hoặc trườn mảnh. Về thân thể: Tốn là đùi, mông, hơi thở, tóc (mảnh dài), khí huyết lưu thông, thần kinh — những gì 'luồn' và 'dẫn'.
Về bệnh: bệnh phong (trúng phong, cảm phong), bệnh thần kinh, đau đùi, đường ruột, bệnh do khí trệ. Về màu: xanh lục, xanh lam nhạt. Về vị: chua (theo mộc). Về sự việc: việc lui tới không dứt, buôn bán, quan hệ qua lại, danh tiếng thơm, đào hoa, hôn nhân qua mai mối, việc chậm mà chắc, những thứ thấm dần theo thời gian — cả tốt lẫn xấu.
Đức của Tốn: Nhập — sức mạnh của sự thấm dần
Thoán từ quẻ Thuần Tốn: 'Tốn, tiểu hanh, lợi hữu du vãng, lợi kiến đại nhân' — Tốn hanh thông nhỏ, lợi có chỗ đi tới, lợi gặp người lớn. Tượng truyện: 'Tùy phong, Tốn; quân tử dĩ thân mệnh hành sự' — gió theo gió là tượng Tốn, quân tử noi theo mà lặp lại mệnh lệnh để làm việc. Gió không mạnh bằng sấm nhưng thổi mãi thì đá cũng mòn, lời nói tuy nhỏ mà nhắc mãi thì thấm vào lòng người — đó là phép Nhập.
Tốn cũng là cây cối: cây lớn bằng cách ngày nào cũng lớn một chút không ai thấy. Trong quản trị sự việc, Tốn dạy cách làm chậm mà chắc: thương lượng, thuyết phục, xây dựng lòng tin từng lớp. Nhiều việc dùng Càn không xong — ép không được — thì dùng Tốn xong: đi đường vòng, mượn người nói hộ, để thời gian làm việc.
Mặt trái của Tốn khi quá: do dự, không chủ kiến, lui tới mất phương hướng, hoặc thấm nhuần thành xấu — lời thì thầm, tai nạn từ đường dây quan hệ mờ ám, đào hoa loạn. Luận Tốn phải hỏi: cái đang thấm vào là khí lành hay khí dữ; và người Tốn ấy đang thuận theo điều chính hay điều tà.
Ứng dụng quẻ Tốn khi luận quẻ và trong phong thuỷ
Trong luận quẻ, Tốn làm dụng thần hỏi việc thì việc tiến chậm, phải qua nhiều lần lui tới, đàm phán mới thành; thành rồi thì bền vì thấm sâu. Hỏi tình duyên gặp Tốn là có người giới thiệu, hoặc mối quan hệ ngấm ngầm lâu ngày. Hỏi bệnh, chú ý phong tà, thần kinh, đường ruột. Hỏi thời gian, ứng ngày giờ Thìn Tỵ, tháng ba — tư âm lịch; phương hướng ứng Đông Nam.
Trong phong thuỷ, cung Đông Nam là cung Tốn — cung tài lộc theo Bát Trạch dân gian, chủ về tiền bạc thấm dần, con gái trưởng, danh thơm. Nhà khuyết góc Đông Nam thì tài lộc rỉ rả, con gái lớn xa nhà hoặc hôn nhân lận đận. Bổ khuyết bằng cây cảnh khỏe, thác nước nhỏ sạch, chuông gió, màu xanh lá. Cần nhớ Tốn là mộc: thủy sinh mộc nên nước nhỏ nuôi được, nhưng kim khí mạnh (đồ kim loại lớn) chặt phá mộc thì tài lộc khó tụ.
Bài học tu thân từ Tốn: đừng khinh sức gió. Lời nói nhẹ mà đúng, lặp đi lặp lại bằng lòng thành, có ngày lay được cả núi đá trong lòng người. Người biết dùng Tốn là người không bao giờ phải đập cửa — vì cửa tự mở từ bên trong.