Bát quái là tám ký hiệu gốc của Dịch học, gồm Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn. Mỗi quẻ do ba hào chồng lên nhau tạo thành, hào liền là dương, hào đứt là âm. Toàn bộ phong thuỷ Đông phương — từ la bàn, bát trạch tới huyền không — đều dựng trên tám quẻ này.
Cấu tạo ba hào
Từ thái cực sinh lưỡng nghi âm dương, lưỡng nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái. Ba hào xếp từ dưới lên: hào sơ, hào trung, hào thượng. Hai trạng thái âm dương cho ba vị trí sinh ra đúng tám tổ hợp, không thừa không thiếu.
Tên và tượng tám quẻ
Càn ba hào dương là trời, cha, kim. Khôn ba hào âm là đất, mẹ, thổ. Chấn là sấm, con trai trưởng, mộc. Tốn là gió, con gái trưởng, mộc. Khảm là nước, con trai giữa, thuỷ. Ly là lửa, con gái giữa, hoả. Cấn là núi, con trai út, thổ. Đoài là đầm, con gái út, kim.
Hai cách xếp: tiên thiên và hậu thiên
Cùng tám quẻ nhưng có hai cách xếp lên vòng tròn. Bát quái tiên thiên của Phục Hy đối xứng tuyệt đối, chỉ cái thể tĩnh. Bát quái hậu thiên của Văn Vương theo vòng khí bốn mùa, chỉ cái dụng động. Người học phong thuỷ phải phân biệt rành hai vòng này mới không lẫn phương vị.
Vì sao phải nắm bát quái
La bàn 24 sơn chia theo tám quẻ; bát trạch xác định Đông tứ trạch — Tây tứ trạch theo quẻ mệnh; huyền không phi tinh bay theo cửu cung Lạc Thư gắn với tám quẻ. Không nắm bát quái thì mọi phép sau đều học vẹt. Xem thêm các bài trong chuyên mục Phong Thuỷ Đại Cương.
Ghi nhớ nhanh
- Ba hào đọc từ dưới lên trên.
- Càn Khôn là cha mẹ, sáu quẻ còn lại là sáu con.
- Cùng tám quẻ nhưng hai vòng xếp khác nhau.