Bài trước đã dựng lại con đường hình thành của lịch tiết khí. Bài này đi vào phần cốt lõi: tiết khí vận hành theo lý gì, phối với âm dương ngũ hành ra sao, và được dùng thế nào trong bát tự, phong thuỷ, trạch nhật.
1. Định nghĩa thiên văn — chia đều 360° hoàng đạo
Nhìn từ trái đất, mặt trời đi hết một vòng trên hoàng đạo trong một năm hồi quy (365,2422 ngày). Chia vòng tròn ấy thành 24 phần bằng nhau, mỗi phần 15°, ta được 24 điểm tiết khí. Quy ước quốc tế lấy Xuân phân = 0°, rồi cứ mỗi 15° là một tiết:
- 0° Xuân phân · 15° Thanh minh · 30° Cốc vũ · 45° Lập hạ · 60° Tiểu mãn · 75° Mang chủng
- 90° Hạ chí · 105° Tiểu thử · 120° Đại thử · 135° Lập thu · 150° Xử thử · 165° Bạch lộ
- 180° Thu phân · 195° Hàn lộ · 210° Sương giáng · 225° Lập đông · 240° Tiểu tuyết · 255° Đại tuyết
- 270° Đông chí · 285° Tiểu hàn · 300° Đại hàn · 315° Lập xuân · 330° Vũ thuỷ · 345° Kinh trập
Vì trái đất chạy nhanh chậm khác nhau trên quỹ đạo elip, khoảng cách giữa hai tiết dao động từ khoảng 14 ngày 8 giờ (quanh Đông chí, mùa đông) đến 15 ngày 17 giờ (quanh Hạ chí, mùa hè). Đây là lý do một tháng can chi mùa hè dài hơn tháng can chi mùa đông gần một ngày rưỡi — điều mà phép bình khí cũ không phản ánh được.
2. Tiết và Khí — hai lớp chức năng khác nhau
Hai mươi tư điểm ấy chia thành hai lớp xen kẽ, mỗi lớp một nhiệm vụ:
- Tiết (ở các bội số lẻ của 15° tính từ Lập xuân) là điểm giao tháng can chi. Đúng phút Lập xuân, tháng Dần bắt đầu; đúng phút Kinh trập, tháng Mão bắt đầu.
- Trung khí là điểm giữa tháng, dùng để đặt tên tháng âm lịch và xét nhuận. Tháng âm lịch nào không chứa Trung khí thì là tháng nhuận.
Bảng đối chiếu tiết — tháng can chi:
- Lập xuân → tháng Dần · Kinh trập → Mão · Thanh minh → Thìn
- Lập hạ → Tỵ · Mang chủng → Ngọ · Tiểu thử → Mùi
- Lập thu → Thân · Bạch lộ → Dậu · Hàn lộ → Tuất
- Lập đông → Hợi · Đại tuyết → Tý · Tiểu hàn → Sửu
3. Tiết khí phối âm dương — hai trục thăng giáng
Toàn bộ vòng tiết khí là một chu trình âm dương tiêu trưởng. Từ Đông chí — điểm dương khí sinh trong lòng cực âm ("nhất dương sinh", quẻ Địa Lôi Phục) — dương khí lớn dần qua Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ tới Hạ chí là dương cực, đồng thời "nhất âm sinh" (quẻ Thiên Phong Cấu). Rồi âm khí lớn dần qua Lập thu, Thu phân, Lập đông trở về Đông chí.
Mười hai tháng can chi phối mười hai quẻ tiêu tức: Phục (Tý), Lâm (Sửu), Thái (Dần), Đại Tráng (Mão), Quải (Thìn), Càn (Tỵ), Cấu (Ngọ), Độn (Mùi), Bĩ (Thân), Quan (Dậu), Bác (Tuất), Khôn (Hợi). Đây là bộ khung mà Kỳ Môn, Lục Nhâm, Huyền Không đều dùng khi nói tới "dương độn — âm độn": từ Đông chí tới Hạ chí đi dương độn (thuận), từ Hạ chí tới Đông chí đi âm độn (nghịch).
4. Tiết khí phối ngũ hành — vượng tướng hưu tù tử
Bốn mùa chia theo tiết khí quyết định vượng suy ngũ hành, gốc của mọi phép luận mệnh:
- Xuân (Lập xuân → Lập hạ): Mộc vượng, Hoả tướng, Thuỷ hưu, Kim tù, Thổ tử.
- Hạ (Lập hạ → Lập thu): Hoả vượng, Thổ tướng, Mộc hưu, Thuỷ tù, Kim tử.
- Thu (Lập thu → Lập đông): Kim vượng, Thuỷ tướng, Thổ hưu, Hoả tù, Mộc tử.
- Đông (Lập đông → Lập xuân): Thuỷ vượng, Mộc tướng, Kim hưu, Thổ tù, Hoả tử.
- Tứ quý (18 ngày cuối mỗi mùa, tháng Thìn Tuất Sửu Mùi): Thổ vượng.
Con số 18 ngày không tuỳ tiện: 4 × 18 = 72 ngày, đúng bằng một phần năm của 360 ngày — Thổ chiếm một phần trong năm hành, chia đều vào bốn góc mùa. Người luận bát tự bỏ qua tứ quý thổ vượng sẽ định sai nhật chủ cường nhược.
5. Bảy mươi hai hậu — tầng chi tiết nhất
Mỗi tiết khí chia làm ba hậu, mỗi hậu 5 ngày; cả năm 72 hậu. Sách Nguyệt Lệnh Thất Thập Nhị Hậu Tập Giải ghi vật hậu tương ứng: Lập xuân sơ hậu "đông phong giải đống" (gió đông làm tan băng), nhị hậu "trập trùng thuỷ chấn" (sâu ngủ đông bắt đầu động), tam hậu "ngư trắc phụ băng" (cá đội băng lên). Trong ứng dụng, 72 hậu dùng để tinh chỉnh khí lệnh khi hai lá số bát tự giống nhau, hoặc để định khí hầu trong Kỳ Môn tiết khí cục.
6. Ba ứng dụng lớn trong học thuật
6.1 Bát tự — trụ năm và trụ tháng
Năm can chi đổi tại Lập xuân. Người sinh ngày mồng Ba Tết nhưng trước giờ Lập xuân vẫn tính là năm cũ. Tháng can chi đổi tại tiết, không phải mồng Một. Sau khi có trụ tháng, tính đại vận bằng cách đếm số ngày từ giờ sinh tới tiết trước hoặc tiết sau (nam dương nữ âm đếm xuôi, nam âm nữ dương đếm ngược), lấy 3 ngày kể một tuổi. Sai một giờ ở điểm tiết là sai cả bảng đại vận.
6.2 Phong thuỷ — khí lệnh và thời điểm tu tạo
Huyền Không luận vượng suy theo vận, nhưng khí trong năm vẫn lên xuống theo tiết. Động thổ, nhập trạch, an vị thường tránh bốn ly bốn tuyệt: ngày trước Lập xuân, Lập hạ, Lập thu, Lập đông (tứ tuyệt) và ngày trước Xuân phân, Thu phân, Hạ chí, Đông chí (tứ ly) — là những ngày khí cũ chưa lui, khí mới chưa tới, âm dương giao tranh.
6.3 Trạch nhật — nguyệt kiến và thần sát
Nguyệt kiến (kiến, trừ, mãn, bình, định, chấp, phá, nguy, thành, thu, khai, bế) khởi theo tháng can chi, mà tháng can chi lại khởi theo tiết. Thần sát như Thiên đức, Nguyệt đức, Tam sát nguyệt, Nguyệt phá đều tra theo tháng tiết khí. Dùng nhầm tháng âm lịch thay tháng tiết khí là lỗi phổ biến nhất khi chọn ngày.
7. Những nhầm lẫn thường gặp
- Nhầm Tết với đầu năm can chi. Mồng Một Tết là mốc âm lịch; Lập xuân mới là mốc can chi.
- Nhầm tiết khí với ngày dương lịch cố định. Tiết khí trôi trong khoảng 1–2 ngày quanh mốc quen thuộc, ví dụ Lập xuân rơi vào 3, 4 hoặc 5 tháng Hai.
- Dùng bảng tiết khí giờ Bắc Kinh cho người sinh ở Việt Nam. Lệch một giờ, những ca sinh sát điểm giao tiết sẽ đổi hẳn trụ tháng.
- Bỏ quên giờ phút. Tiết khí là một thời điểm, không phải một ngày. Sinh 4 giờ sáng ngày Lập xuân mà tiết vào 10 giờ thì vẫn thuộc tháng Sửu.
Bài kế tiếp trình bày trọn phép tính: từ Julian Day, kinh độ mặt trời biểu kiến, tới cách dò đúng phút giao tiết theo giờ Việt Nam và cách tự kiểm chứng kết quả.